Dotychczasowe 54 sympozjów przyczyniło się do rozwoju polskiej biblistyki.
Ukazało się już 13 zeszytów Naukowych Stowarzyszenia Biblistów Polskich.
Przyznawana jest za osiągnięcia w dziedzinie badań biblijnych i duszpasterstwa biblijnego

Waldemar CHROSTOWSKI
Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Biblia w życiu Kościoła w Polsce (1945-2010)

        Bilans i kierunki biblistyki polskiej po II wojnie światowej są ściśle związane z historią Kościoła katolickiego i Polski. Agresja i podwójna okupacja (niemiecka i sowiecka) w latach 1939-1941 oraz okupacja niemiecka w latach 1941-1945 spowodowały ogromne zniszczenia i straty. Zginęło sześć milionów obywateli polskich, kraj został splądrowany, zdziesiątkowano inteligencję i duchownych. Spośród teologów, którzy zginęli lub zostali zamordowani przez okupantów, najwięcej było biblistów. Powojenne dzieje biblistyki można podzielić na cztery okresy. Każdy ma swoją specyfikę odzwierciedlającą odmienne uwarunkowania i wyzwania, jakim należało sprostać.

        1. Lata 1945-1962

        Czasowe ramy pierwszego okresu wyznacza zakończenie II wojny światowej i początek Vaticanum II. Można go podzielić na dwa etapy, obejmujące lata 1945-1956 oraz 1956-1962. Lata powojenne przynosiły stopniowe nasilanie się represji reżimu komunistycznego dążącego do wszechstronnego zawłaszczenia życia Polaków, natomiast etap drugi ma związek z odwilżą polityczną.
        W 1945 r. znacznemu przesunięciu na zachód uległy granice państwa. Polska utraciła znaczną część terytoriów położonych na wschodzie, które weszły w skład Związku Radzieckiego (obecnie w granicach Litwy, Białorusi i Ukrainy), a wraz z tym dwa wiodące przed wojną ośrodki duchowe i intelektualne, czyli Wilno i Lwów, które znalazły się poza terytorium Polski. Tamtejsi nauczyciele akademiccy, którzy przeżyli wojnę, przenieśli się do innych miast (Kraków, Toruń i Wrocław), wnosząc ogromny wkład w rozwój powojennej nauki polskiej. Potężnym wyzwaniem stała się integracja Polaków i zagospodarowanie przejętych po klęsce III Rzeszy tzw. Ziem Zachodnich i Północnych.
        Wkrótce po wojnie, 25 i 26 września 1946 r., w Lublinie odbył się Zjazd Teologiczny, na którym dokonano przeglądu strat wśród uczonych. Teologia i biblistyka katolicka przetrwały na dwóch państwowych wydziałach uniwersyteckich (Uniwersytet Jagielloński w Krakowie i Uniwersytet Warszawski), a także na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim i w wyższych seminariach duchownych przygotowujących kandydatów do kapłaństwa. W tym trudnym okresie życie naukowe powoli się odradzało. Możliwe też były wyjazdy duchownych katolickich na Zachód, przede wszystkim do Rzymu, i pobieranie tam specjalistycznego wykształcenia biblijnego. Taki sam paradoks stwierdzamy później, co można traktować jako jedną z cech specyficznych dla sytuacji w Polsce.
        W latach 1953-1956 kard. Stefan Wyszyński, Prymas Polski, został uwięziony i był przetrzymywany kolejno w czterech miejscach internowania. W 1954 r. władze państwowe zlikwidowały dwa wydziały teologiczne, na Uniwersytecie Jagiellońskim i Uniwersytecie Warszawskim, tworząc w ich miejsce Akademię Teologii Katolickiej (dla katolików) oraz Chrześcijańską Akademię Teologiczną (dla chrześcijan innych wyznań). Odtąd katolickie badania naukowe i zadania dydaktyczne z zakresu biblistyki były realizowane na KUL-u i w ATK. Jednym ze skutków zaistniałej sytuacji była początkowo słaba współpraca, bądź w pewnych dziedzinach nawet jej brak, między nauczycielami akademickimi obu uczelni. Publikowaniu dorobku naukowego nie sprzyjało istnienie rygorystycznej cenzury, która w najlepszym wypadku znacznie wydłużała czas oczekiwania na publikację tekstów, a w najgorszym ją uniemożliwiała.
        W lecie 1956 r. nastąpiła „odwilż” polityczna, a wraz z nią zmiany na korzyść. W sierpniu tegoż roku na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim zorganizowano wykłady dla duchowieństwa, których tematem było Pismo Święte w duszpasterstwie. W dużych nakładach zaczęły się ukazywać przekłady Nowego Testamentu na język polski (Eugeniusz Dąbrowski, Seweryn Kowalski), zwiększyła się także liczba wydawanych czasopism i książek, zarówno rodzimych autorów, jak i tłumaczonych z języków obcych. Powoli, lecz systematycznie, rozwijała się współpraca teologów zatrudnionych na KUL-u i w ATK. Ze studiów w Papieskim Instytucie Biblijnym w Rzymie wracały osoby, które miały wywrzeć trwały wpływ na dalsze postępy katolickiej biblistyki polskiej. W 1959 r. odbyło się w Krakowie Seminarium Naukowe Polskich Biblistów, które zapoczątkowało istniejącą do dziś tradycję dorocznych sympozjów. Wkrótce Konferencja Episkopatu Polski powołała do istnienia Sekcję Biblistów Polskich, której działalność przyczyniła się do integracji środowiska oraz owocnej wymiany myśli i doświadczeń. Na jej czele stanęli bp Henryk Strąkowski oraz Feliks Gryglewicz i Stanisław Łach. Postanowiono zrealizować projekt, przedłożony po raz pierwszy już w 1938 r., przekładu Biblii z języków oryginalnych na polski.
        Wielkie zasługi we wskrzeszeniu życia biblijnego po wojnie położyli profesorowie: Aleksy Klawek (1890-1969), Władysław Smereka (1907-1983) i Stanisław Stach. Ks. prof. Klawek, przed wojną wykładowca we Lwowie, a po wojnie profesor egzegezy ST na Uniwersytecie Jagiellońskim, założył znany i ceniony „Ruch Biblijny i Liturgiczny”, czasopismo, które nadal współtworzy krajobraz teologii polskiej. Intensywną działalność prowadził Eugeniusz Dąbrowski (1901-1970), pierwszy polski doktor nauk biblijnych, tłumacz Nowego Testamentu z Wulgaty i greki oraz autor komentarzy i monografii biblijnych, inicjator Podręcznej encyklopedii biblijnej (t. 1-2, Poznań 1960-1961). Pracę naukową rozwinął Stanisław Łach (1906-1983), zasłużony starotestamentalista i wieloletni kierownik Lubelskiej Szkoły Biblijnej. Na wyróżnienie zasługuje również wkład, który wniósł Czesław Jakubiec (1909-1993), związany z warszawską ATK, oraz Stanisław Grzybek (1915-1998), ceniony naukowiec i popularyzator wiedzy biblijnej, chętny i życzliwy promotor wielu prac magisterskich, doktorskich i rozpraw habilitacyjnych.
        W latach 1945-1962 specjalistyczne studia na „Biblicum” ukończyło ponad dwudziestu Polaków, w tym trzech (Witold Marchel, Kazimierz Romaniuk, Edward Lipiński) z tytułem doktora nauk biblijnych. Sześciu, wśród nich Józef T. Milik, uzyskało stopień Candidatus ad Doctoratum. Studia teologiczne z zakresu biblistyki, tak w Polsce, jak i za granicą, ukończyło również kilka innych osób, których wkład w rozwijanie tej dyscypliny jest znaczący.

        2. Lata 1962-1978

        Drugi okres obejmuje lata od rozpoczęcia Vaticanum II do wyboru Jana Pawła II (16 X 1978). Z punktu widzenia badań biblijnych był to czas naznaczony stałym postępem w rozwijaniu i promowaniu badań biblijnych.
W II Soborze Watykańskim (1962-1965) uczestniczyli kardynałowie Stefan Wyszyński i Karol Wojtyła oraz wielu biskupów polskich, którzy korzystali z konsultacji teologicznych i biblijnych. Kościół katolicki w Polsce przeżywał wtedy intensywne przygotowania do Millenium Chrztu Polski, które przypadało w 1966 r. Bibliści włączyli się w milenijne przygotowania i obchody, co uzasadnia pastoralny charakter większości podejmowanych przez nich prac. Doniosłym składnikiem obchodów stało się opracowanie i wydanie w 1965 r. pierwszego zbiorowego przekładu całego Pisma Świętego z języków oryginalnych na polski, znanego jako Biblia Tysiąclecia. Teksty poszczególnych zbiorów i ksiąg opatrzono wstępami i komentarzami odzwierciedlającymi stan ówczesnej wiedzy biblijnej. Przekładu podjęli się nie tylko bibliści już znani, lecz i młodzi, z których część odbywała jeszcze studia biblijne. W Słowie wstępnym do pierwszego wydania kard. S. Wyszyński napisał: „Mogło się to stać właśnie dzięki temu, że Polska posiada już poważny zastęp biblistów, dobrze do tego zadania przygotowanych, mających już wielkie zasługi w dziedzinie naukowej i duże doświadczenie pedagogiczne”.
        Podczas trwania Vaticanum II specjalistyczne studia na Biblicum odbywało i ukończyło kilku duchownych katolickich, z których czterej (Janusz Frankowski, Hugolin Langkammer OFM, Henryk Muszyński i Kazimierz Romaniuk) uzyskali doktorat nauk biblijnych. W 1965 r. Stanisław Łach jako pierwszy Polak został konsultorem Papieskiej Komisji Biblijnej. Jego dziełem jest także inicjatywa wydania monumentalnego komentarza do wszystkich ksiąg biblijnych, znanego jako „Biblia Lubelska”.
        Bezpośrednio po Vaticanum II wysiłki biblistów skupiły się na wdrażaniu soborowego nauczania, zarówno w seminariach duchownych, jak i dwóch ośrodkach akademickich (KUL i ATK). Recepcja dokumentów soborowych, zwłaszcza dotyczących katolickiego sposobu czytania i rozumienia Pisma Świętego, odbywała się przede wszystkim za sprawą biblistów, którzy otrzymali staranne wykształcenie w uczelniach zagranicznych, głównie na Biblicum. Żywe wtedy dyskusje i dociekania teologiczne, hermeneutyczne i egzegetyczne znalazły wyraźny oddźwięk w naszym kraju (Augustyn Jankowski OSB, Aleksy Klawek, Józef Kudasiewicz, Michał Peter, Edward Szymanek, Marian Wolniewicz). Nasiliła się współpraca, której wyrazem stały się systematycznie organizowane sympozja biblistów polskich. Dorobek wielu wzbogacił się o nowe książki i artykuły, zarówno o profilu introdukcyjnym i historycznym, jak i egzegetycznym oraz teologicznym. Inny rys stanowił burzliwy rozwój ruchów młodzieżowych, połączony z częstym sięganiem po Biblię i zapotrzebowaniem na publikacje o profilu biblijnym. W tych warunkach zaczęło się bujnie rozwijać duszpasterstwo biblijne. Jego promotorami było wielu kapłanów i świeckich, którzy wprawdzie nie otrzymali akademickiego wykształcenia biblijnego, ale chętnie i często zapraszali do udziału w dniach i tygodniach biblijnych naukowców z wydziałów teologicznych i seminariów duchownych. Także do katechezy dzieci i młodzieży, prowadzonej przy parafiach i kościołach, chętnie włączano tematy biblijne. Ogromną rolę odegrały publikacje tłumaczone na polski, zwłaszcza z niemieckiego i angielskiego. Dzięki temu również ci, którzy nie znali języków obcych i nie mieli możliwości podróżowania za granicę, dysponowali wartościowymi pomocami do studiowania Biblii.
        Nauczanie w szkołach państwowych, podstawowych i średnich, podporządkowane laicyzacji i ateizacji młodego pokolenia, miało charakter konfrontacyjny wobec religii. Ale ideolodzy ateistyczni odstąpili od wcześniejszej strategii otwartej walki z religią na rzecz stopniowego „zmiękczania” wierzących oraz instytucji Kościoła. Czyniono to w przekonaniu, że wdrażanie reform soborowych napotka w Polsce na sprzeciwy bądź posunie się tak daleko, iż ulegną zamazaniu bądź zupełnie znikną tradycyjne formy pobożności. Nawiązywano i promowano „dialogi” światopoglądowe, podejmowane przez część inteligencji katolickiej w dobrej wierze, lecz silnie penetrowane ideologicznie. Także poza Kościołem uprawiano studia biblijne, w czym wiedli prym religioznawcy laiccy, jak Zenon Kosidowski, Zygmunt Poniatowski i Witold Tyloch. Nawet jeżeli część ich przemyśleń zasługiwała na uwagę i uznanie, polemiczny kontekst ówczesnych kontrowersji sprawiał, że w środowiskach katolickich ich dorobek przyjmowano nieufnie i niechętnie.
        Dzięki staraniom kard. S. Wyszyńskiego wielu duchownych katolickich otrzymało skierowania na studia zagraniczne i je ukończyło. Ogromna w tym zasługa środowisk i ośrodków polonijnych (szczególnie Kongres Polonii Amerykańskiej), które wzięły na siebie trud ekonomicznego wspierania i utrzymania studentów. Wiodącą rolę odegrały takie placówki, jak Papieski Instytut Polski i Kolegium Polskie w Rzymie oraz Seminarium Polskie w Paryżu. W ich murach zamieszkały setki studentów, także studentów biblistyki.
Lata 70. przyniosły nową odwilż polityczną, której skutki widać w dziedzinie teologii. Rozpoczęła się prawdziwa „wiosna biblijna” w Kościele katolickim w Polsce. Okrzepła i zdynamizowała działalność Sekcja Biblijna Konferencji Episkopatu Polski, której do 1976 r. przewodzili profesorowie: Stanisław Łach oraz Stanisław Grzybek i Jan Stępień. W 1973 r. kard. Karol Wojtyła utworzył w Krakowie Papieski Wydział Teologiczny jako kontynuację zamkniętego w 1954 r. Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Niedługo potem powołano do życia trzy Papieskie Wydziały Teologiczne (Warszawa, Poznań, Wrocław), posiadające uprawnienia do nadawania stopni i tytułów naukowych uznawanych w jurysdykcji kościelnej. Rezultatem korzystnych zmian stał się dalszy wzrost liczby publikacji naukowych i popularnonaukowych. W latach 1973-1975 ukazał się drugi przekład całej Biblii z języków oryginalnych opracowany przez zespół biblistów, którym kierowali Michał Peter i Marian Wolniewicz. Wydany dzięki staraniom środowiska poznańskiego i zaproszonych do współpracy innych osób, jest znany jako Biblia Poznańska. Wielkie zasługi w przeszczepianiu i upowszechnianiu nauczania Vaticanum II położyli: Feliks Gryglewicz (1909-1991), Józef Homerski (1922-2003), Augustyn Jankowski (1916-2005), Lech R. Stachowiak (1926-1997), Jan Stępień (1910-1995), a także Janusz Frankowski, Józef Kudasiewicz, Hugolin Langkammer OFM i Kazimierz Romaniuk. Zasłużony rozgłos zdobywał również przedwcześnie zmarły Ludwik W. Stefaniak CM (1930-1972).
        W 1976 r. na czele Sekcji Biblijnej KEP stanął prof. Hugolin Langkammer OFM, a w skład Zarządu weszli profesorowie: Stanisław Grzybek, Augustyn Jankowski OSB, Michał Peter i Jan Stępień. Kadra specjalistów i wykładowców Pisma Świętego powiększyła się o kolejnych absolwentów Biblicum. Część pobierała naukę w Rzymie podczas trwania obrad soborowych, zatem po powrocie do kraju włączyli się czynnie w upowszechnianie najnowszych nurtów wiedzy biblijnej. Trzech uzyskało tytuł doktora nauk biblijnych (Marian Gołębiewski, Ryszard Rubinkiewicz SDB, Andrzej Strus SDB, Jan B. Szlaga), kilku innych wróciło do Polski ze stopniem Candidatus ad Doctoratum, zaś kilkunastu z licencjatem nauk biblijnych.

        3. Lata 1978-2003

        Trzeci, najdłuższy okres, obejmuje ćwierć wieku, którego ramy wyznacza z jednej strony wybór kard. Karola Wojtyły na papieża a z drugiej utworzenie Stowarzyszenia Biblistów Polskich (6 XII 2003). Można tu wyróżnić dwa etapy, których cezurę stanowi rok 1989 jako czas radykalnego przełomu polityczno-społecznego w Europie środkowej i wschodniej.
        Wybór Jana Pawła II dał impulsy, które przesądziły o dalszym biegu wydarzeń. Narodziny „Solidarności” w 1980 r. obudziły nadzieje, których oddziaływanie nie pozostało bez wpływu na uprawianie teologii. Wprawdzie wprowadzenie stanu wojennego (13 XII 1981) osłabiło na pewien czas życie intelektualne i teologiczne, lecz ogromne znaczenie miały pielgrzymki Jana Pawła II do ojczyzny (1979, 1983). Pracę naukowo-dydaktyczną rozpoczęła „nowa fala” biblistów. Ich działalność ułatwiał wkład, który wnieśli poprzednicy, bo można było wyjść poza zagadnienia introdukcyjne oraz prezentację historycznego kontekstu Biblii, a zająć się pogłębioną egzegezą tekstów i zastosowaniem do nich nowych metod badawczych. Obserwuje się też widoczny wzrost obecności i aktywności osób świeckich w Kościele i w teologii. O ile w połowie lat 70. liczbę świeckich studentów teologii w Polsce szacuje się na ok. 400 osób, o tyle dziesięć lat później wzrost ich liczebności był kilkakrotny.
        Studia na Biblicum kontynuowała bądź podjęła duża grupa Polaków. Wielu, którzy wrócili do kraju, dynamicznie rozwijało pracę dydaktyczną i naukową, uwieńczoną z czasem stopniem doktora habilitowanego i tytułem naukowym profesora (Roman Bartnicki, Tadeusz Brzegowy, Waldemar Chrostowski, Jan Łach, Stanisław Mędala CM, Bogdan Poniży, Antoni Tronina i inni). W 1982 r. przewodniczącym Sekcji Biblijnej KEP na nastepną kadencję pozostał Hugolin Langkammer OFM, a w skład Zarządu weszli profesorowie: Jerzy Chmiel, Augustyn Jankowski OSB, Jan Łach, Michał Peter i Jan B. Szlaga. Mimo trudności natury politycznej systematycznie odbywały się doroczne sympozja biblistów polskich, których materiały były ogłaszane drukiem.
        Ostatnie pięć lat przed przełomem było naznaczone bardzo trudną sytuację ekonomiczną, której skutki widać na przykładzie poziomu edytorskiego książek i czasopism. Wciąż istniała cenzura, ale związane z nią restrykcje i niewygody nie były tak dotkliwe, jak wcześniej. Podstawowa formacja i edukacja biblijna kandydatów do kapłaństwa odbywała się nadal w wyższych seminariach duchownych, a także na KUL i w ATK oraz na Papieskich Wydziałach Teologicznych. Ukazały się wartościowe przekłady z języków obcych, wśród których na wyróżnienie zasługuje Teologia Starego Testamentu G. von Rada (Warszawa 1986). Trzeba też podkreślić wysokie nakłady wydawanych wtedy książek o tematyce biblijnej, sięgające w niektórych przypadkach kilkudziesięciu tysięcy egzemplarzy. Obserwuje się też wyraźny wzrost zainteresowania studiami qumranologicznymi. Przed 1985 r. istniał polski przekład najważniejszych tekstów z groty 1 i 11 oraz syntetyczne prezentacje problematyki qumrańskiej (Eugeniusz Dąbrowski, Józef T. Milik), prowadzono prace badawcze nad genezą i charakterem wspólnoty qumrańskiej (Witold Tyloch), badania qumrańskich pojęć etycznych i antropologicznych (Lech Stachowiak) i rozwoju języka religijnego w Qumran (Henryk Muszyński). Po 1985 r. inspirującą rolę odegrał krakowski orientalista i wydawca Zdzisław J. Kapera, który nawiązał kontakty z zagranicznymi ośrodkami naukowymi, opublikował w języku angielskim wybraną polską bibliografię na temat odkryć qumrańskich (1985), zorganizował kilka międzynarodowych kolokwiów qumranologicznych w Mogilanach i w Krakowie (1987, 1989, 1991, 1993, 1995) oraz założył serię wydawniczą „Qumranica Mogilanensia” i czasopismo „The Qumran Chronicle”. Równolegle do tych inicjatyw i we współpracy z nimi dynamicznie rozwijały się studia nad żydowską literaturą międzytestamentową (Stanisław Mędala CM, Antoni Tronina), a także nad żydowskimi tradycjami interpretacji Biblii i literaturą targumiczną.
        W 1988 r. podczas dorocznego sympozjum w Łodzi wybrano na pięcioletnią kadencję nowe władze Sekcji Biblijnej KEP. Prezesem został Lech Stachowiak, a w skład Zarządu weszli profesorowie: Jerzy Chmiel, Tomasz Jelonek, Jan Łach i Jan K. Pytel. Dołożono starań w kierunku dalszej integracji środowiska biblistów, tym bardziej, że dokonywała się wówczas wymiana pokoleniowa. Kolejna pielgrzymka Jana Pawła II do Polski (1987) i II Krajowy Kongres Eucharystyczny zaowocowały nowymi impulsami także w dziedzinie teologii i biblistyki. Po okresie pewnej stagnacji, wywołanej skomplikowaną sytuacją społeczna i polityczną, następowało coraz większe otwarcie, którego wyrazem stał się wzrost zapotrzebowania na publikacje i wystąpienia o charakterze popularnonaukowym. Dawne spory ideologiczne zeszły w cień, narastała jednak potrzeba rzetelnego przybliżania posoborowej myśli teologicznej i biblijnej.
        Głębokie przemiany polityczne w 1989 r. przyniosły tak duże ożywienie badań teologicznych i biblijnych, że można je porównać z „wiosną biblijną” po Vaticanum II. Chociaż sytuacja ekonomiczna wciąż była bardzo trudna, a wielu biblistów pracowało równocześnie w różnych miejscach, na skutek czego zajęcia dydaktyczne i pastoralne nie zostawiały wiele czasu na badania naukowe, lecz i w nich również obserwuje się stały postęp. W programach nauczania zwrócono uwagę na niedobór języków biblijnych, za to coraz lepsza była wśród młodzieży znajomość nowożytnych języków obcych. Z początkiem lat 90. zaczęły powstawać nowe uniwersyteckie wydziały teologiczne (Opole, Poznań, Olsztyn, Toruń, Katowice, Szczecin). Jesienią 1999 r. z Akademii Teologii Katolickiej został utworzony Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Nadal działały papieskie wydziały teologiczne w Krakowie, Wrocławiu i Warszawie. Nigdy wcześniej akademicki status nauk teologicznych nie był w Polsce tak wysoki, zaś wśród teologów różnych specjalności wiodące miejsce przypadło biblistom.
        W 1993 r. podczas sympozjum w Ołtarzewie dokonano wyboru nowych władz Sekcji Biblijnej KEP. Przewodniczącym został Ryszard Rubinkiewicz SDB, a w skład Zarządu weszli profesorowie: Jerzy Chmiel, Ewa J. Jezierska OSU, Andrzej Kowalczyk i Julian Warzecha SAC. Kadencja Zarządu zbiegła się z wydaniem ważnego dokumentu Papieskiej Komisji Biblijnej na temat interpretacji Biblii w Kościele (1993). Naukowej refleksji nad nim poświęcono dwa sympozja: w Szczecinie (1995) i w Radomiu (1996). Nowe wydziały teologiczne pilnie potrzebowały odpowiednio przygotowanych wykładowców, mających stopnie i tytuły naukowe. Specjalistyczne wykształcenie na Biblicum otrzymało ponad dwadzieścia osób, które po powrocie do Polski czynnie włączyły się w pracę dydaktyczną i naukową. Ważnym zjawiskiem była coraz liczniejsza obecność świeckich (Krzysztof Mielcarek, Michał Wojciechowski, Anna Kuśmirek), a także sióstr zakonnych (Ewa Jezierska OSU). Naukowy potencjał biblistów polskich został już wcześniej zauważony i doceniony za granicą, czego potwierdzeniem stało się włączenie do Papieskiej Komisji Biblijnej uczonych z Polski (kolejno: Augustyn Jankowski OSB, Lech Stachowiak, Ryszard Rubinkiewicz SDB).
        Na podkreślenie zasługuje znaczny wzrost liczby publikacji teologicznych i biblijnych. W 1997 r. ukazał się nowy przekład całej Biblii z języków oryginalnych, którego dokonał Kazimierz Romaniuk. Znany jako „Biblia Warszawsko-Praska”, jest pierwszym od czterystu lat tłumaczeniem ksiąg świętych na polski dokonanym przez jednego tłumacza. Biblistyka polska wzbogaciła się o kilka renomowanych serii wydawniczych, które udostępniły i przybliżyły światowy dorobek w tej dziedzinie. Na wyszczególnienie zasługują monumentalne serie Oficyny Wydawniczej „Vocatio”, których pomysłodawcą i redaktorem jest Waldemar Chrostowski: „Prymasowska Seria Biblijna” (34 tomy), „Rozprawy i Studia Biblijne” (37 tomów), „Z Biblią przez Życie pod Patronatem Prymasa Polski” (17 tomów), a także publikacje Instytutu Nauk Biblijnych KUL. Utworzono kilka czasopism biblijnych wydawanych przez nowe wydziały teologiczne. Do tych, które mają ustaloną renomę („Collectanea Theologica”, „Ruch Biblijny i Liturgiczny”, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne”, aktualnie „Roczniki Teologiczne”) doszły: „Scriptura Sacra” (Opole), „The Polish Journal of Biblical Research” (Kraków), „Studia Biblica et Patristica Thorunensia” (Toruń) i inne. Każdy, kto chce studiować Biblię, otrzymał do dyspozycji pomoce, o których poprzednicy mogli tylko marzyć. Charakterystyczne dla Polski jest również powiązanie badań biblijnych z zapoczątkowanym oficjalnie w drugiej połowie lat 80. dialogiem katolicko-judaistycznym. Wiodącą rolę odgrywają organizowane od 1989 r. w ATK, zaś od 1999 r. na UKSW i w UMK sympozja teologiczne „Kościół a Żydzi i judaizm” oraz nosząca taki sam tytuł seria wydawnicza.
        W 1998 r. w Poznaniu odbyły się nowe wybory władz Sekcji Biblijnej KEP. Funkcję prezesa nadal sprawował Ryszard Rubinkiewicz SDB, zaś w skład Zarządu weszli profesorowie: Waldemar Chrostowski, Janusz Czerski, Tomasz Jelonek, Ewa J. Jezierska OSU, Andrzej Kowalczyk i Bogdan Poniży. Stało się zasadą, że w Zarządzie są reprezentowane najważniejsze ośrodki akademickie z całego kraju. Coraz częściej pojawiał się postulat utworzenia w Polsce Dzieła Biblijnego, analogicznego jak to, które od wielu lat istnieje i działa w innych krajach, a także przekształcenia Sekcji Biblijnej w Stowarzyszenie Biblistów Polskich. Wszystkie te działania musiały zyskać aprobatę Konferencji Episkopatu Polski.
        Istotną okoliczność w rozwoju nauk teologicznych i biblijnych stanowił Wielki Jubileusz Roku 2000. Zarówno podczas przygotowań, jak i jubileuszowych obchodów mnożyły się konferencje i sympozja o profilu naukowym i popularnonaukowym, których pokłosiem stały się okolicznościowe publikacje. Dla uczczenia Wielkiego Jubileuszu ukazały się polskie edycje dwóch monumentalnych komentarzy biblijnych: Międzynarodowy komentarz do Pisma Świętego (red. W.R. Farmer, Warszawa 2000, 2001) oraz Katolicki komentarz biblijny, czyli polska wersja The New Jerome Biblical Commentary (Warszawa 2001). Oba rozeszły się w kilkutysięcznych nakładach. Nie bez wpływu na zainteresowanie Biblią i biblistyką był bezprecedensowy rozwój ruchu pielgrzymkowego do Ziemi Świętej i innych krajów biblijnych, głównie Egiptu, Jordanii, Turcji i Grecji. Szacuje się, że liczba pielgrzymów z Polski w tym okresie przekroczyła sto tysięcy osób. Na rynku wydawniczym pojawiły się przewodniki po krajach biblijnych oraz opracowania wprowadzające w świat Biblii i jego realia. W 2002 r., jako rezultat wieloletniej żmudnej pracy, ukazała się dwutomowa Bibliografia biblistyki polskiej za lata 1945-1999 (Piotr Ostański); aktualnie autor kontynuuje kwerendę bibliograficzną obejmującą pierwszą dekadę XXI w.

        4. Lata 2003-2010

        W grudniu 2000 r. Konferencja Episkopatu Polski usankcjonowała wieloletnie starania Sekcji Biblistów Polskich o utworzenie Stowarzyszenia Biblistów Polskich (SBP). Powstało podczas spotkania grupy założycielskiej, które odbyło się 6 XII 2003 r. w Warszawie. Pierwszym przewodniczącym SBP został Waldemar Chrostowski, a do Zarządu weszli profesorowie: Henryk Witczyk (wiceprzewodniczący) oraz Tomasz Jelonek, Ewa J. Jezierska OSU, Józef Kozyra, Hubert Ordon SDS i Bogdan Poniży. Zgodnie ze statutem, SBP tworzą członkowie zwyczajni, posiadający co najmniej stopień licencjata teologii, członkowie honorowi, czyli osoby szczególnie zasłużone dla katolickiej biblistyki polskiej, oraz członkowie stowarzyszeni, rekrutujący się głównie spośród biblistów innych wyznań chrześcijańskich. Rozwój SBP był niezwykle dynamiczny i aktualnie (maj 2010 r.) liczy 260 członków zwyczajnych, z których ponad 30 osób posiada tytuł naukowy profesora, a ponad 40 osób stopień doktora habilitowanego. Nadal co roku, kolejno w innym mieście, odbywają się sympozja biblistów polskich, których materiały są wydawane drukiem. Jest to doskonała sposobność do dalszej integracji środowiskowej oraz nawiązywania współpracy i podtrzymywania przyjaźni. Utworzenie SBP oraz wypracowanie klarownego statutu i regulaminów dało impuls do zrealizowania analogicznych inicjatyw w innych dziedzinach teologicznych, dzięki czemu w krótkim czasie utworzono kilka podobnych gremiów. Wraz z utworzeniem SBP zapoczątkowano wydawanie rocznika, opatrzonego tytułem „Zeszyty Naukowe Stowarzyszenia Biblistów Polskich”, który na bieżąco informuje o działalności tego gremium. Duże korzyści przyniosło utworzenie chętnie odwiedzanej strony internetowej SBP (www.sbp.net.pl).
        Na początku działalności SBP dobiegł końca pontyfikat Jana Pawła II (2 IV 2005). Polscy bibliści uczcili go zorganizowaniem okolicznościowego sympozjum (Łowicz), które ukazało znaczenie tego pontyfikatu dla biblistyki katolickiej i polskiej, oraz wydaniem księgi pamiątkowej. Nieco wcześniej, a także w późniejszym okresie, wiele uwagi poświęcono dokumentowi Papieskiej Komisji Biblijnej Lud żydowski i jego Pisma święte w Biblii chrześcijańskiej. Ta refleksja ma niemałe znaczenie dla wypracowania nowej chrześcijańskiej teologii judaizmu, a także stymulowania – w duchu soborowej deklaracji Nostra aetate – relacji Kościoła z Żydami i judaizmem.
        Kontynuowane są serie wydawnicze, wśród których wyjątkową pozycję zajmuje „Prymasowska Seria Biblijna”. Ukazało się wiele podręczników akademickich, a także niezbędne encyklopedie, słowniki, konkordancje i introdukcje biblijne. Tak znaczącego zbioru podręczników nie mają bibliści żadnego z krajów, w których nie używa się tzw. języków kongresowych. Coraz większym zainteresowaniem cieszy się Biblia Grecka (Septuaginta) i literatura targumiczna. Przetłumaczono na polski wszystkie podstawowe dokumenty Kościoła, pojawiło się też wiele opracowań na temat różnorodnych podejść i metod w badaniach biblijnych. Sporo miejsca zajmuje rozwijanie refleksji dotyczącej żydowskich tradycji interpretacji ksiąg świętych. Zakończono wydawanie 10. tomowej Biblii dla każdego (red. H. Witczyk), która umiejętnie łączy wszystkie walory włoskiego pierwowzoru z uprzystępnieniem tekstu Biblii i komentarza do niego w języku polskim. W 2006 r., dzięki staraniom bp. Zbigniewa Kiernikowskiego, ukazała się polska edycja Biblii Jerozolimskiej, w której tekst przekładu z piątego wydania Biblii Tysiąclecia połączono z marginaliami i objaśnieniami cieszącej się zasłużoną sławą Biblii Jerozolimskiej. Studia i badania biblijne w Polsce idą zatem w wielu kierunkach, zaś największa trudność w ich szerszym upowszechnianiu i propagowaniu wynika z faktu, że Slavica non leguntur.
        Główne zajęcie większości biblistów polskich stanowi praca dydaktyczna. Grono wykładowców powiększyło się o nowych absolwentów Biblicum oraz Szkoły Biblijnej i Archeologicznej i Franciszkańskiego Studium Biblijnego w Jerozolimie. Kilku z nich uzyskało doktorat nauk biblijnych (Krzysztof Bardski, Henryk Drawnel SDB, Dariusz Dziadosz, Andrzej Gieniusz CR, Stanisław Hałas SCJ, Artur Malina, Wojciech Węgrzyniak, Mirosław S. Wróbel). Kilkunastu Polaków wykłada za granicą (Rzym, Ukraina, Litwa, Słowacja). Wykłady w krajach ościennych są o tyle ważne, że wielu tamtejszych słuchaczy zna polski i korzysta z publikacji napisanych i wydanych w tym języku. Pod auspicjami SBP ukazuje się seria „Ad Multos Annos” (13 tomów), wydawana dla uczczenia najbardziej zasłużonych biblistów. Stale postępuje wzrost liczby publikacji biblijnych. Ważnym wydarzeniem stało się także opublikowanie kolejnego, czwartego, katolickiego przekładu całej Biblii na język polski, znanego jako Biblia Paulistów (Częstochowa 2005).
        Kolejny impuls w rozwój studiów biblijnych wniósł uroczyście obchodzony w Kościele katolickim Rok Św. Pawła (2008/2009). Z tej okazji ukazały się wznowienia starszych publikacji oraz wydania nowych, niezwykle intensywna była też działalność popularyzatorska. Szczególny wkład w studia nad osobą i piśmiennictwem Apostoła Narodów wnieśli Kazimierz Romaniuk i Jan Stępień, a w ostatnim okresie Waldemar Rakocy CM.
        W 2008 r. dokonano we Wrocławiu wyboru władz SBP na drugą kadencję. Przewodniczącym nadal jest Waldemar Chrostowski, a do Zarządu weszli profesorowie: Henryk Witczyk (wiceprzewodniczący) oraz Krzysztof Bardski, Artur Malina, Waldemar Rakocy CM, Ryszard Sikora OFM i Antoni Tronina. Pozytywnym zjawiskiem jest symetryczne równoważenie studiów nad Starym i Nowym Testamentem. Wcześniej katolicka biblistyka polska była zdominowana przez badaczy i wykładowców Nowego Testamentu, podczas gdy ostatnie lata przyniosły dostrzegalną równowagę w tym zakresie, co wynika zapewne również z większej łatwości podróżowania do Jerozolimy i Ziemi Świętej oraz lepszej znajomości języka hebrajskiego.
        Ważne pole stanowi współpraca interdyscyplinarna i ekumeniczna. Pod tym względem nie było najlepiej, o czym przesądzały rozmaite uwarunkowania wynikające z ideologizacji nauk humanistycznych. Do 1989 r. współpraca biblistów katolickich z naukowcami z dziedzin pokrewnych i pomocnych biblistyce, pracujących na uniwersytetach i w innych placówkach badawczych, była sporadyczna. Dopiero później, nie bez wahań i przeszkód, zostały nawiązane kontakty z Polskim Towarzystwem Orientalistycznym, Komisją Orientalistyczną Polskiej Akademii Nauk oraz Polskim Towarzystwem Studiów Żydowskich. Bardzo obiecujące stało się utworzenie Komisji Nauk Teologicznych Polskiej Akademii Nauk, w której bibliści mają sporo do powiedzenia. Z kolei najbardziej wymowne świadectwo skuteczności współpracy ekumenicznej stanowi ekumeniczny przekład Biblii. Dotychczas światło dzienne ujrzały księgi Nowego Testamentu i Psalmy, lecz trwają prace nad sfinalizowaniem całości. Okazją do tej współpracy na poziomie pastoralnym jest zwłaszcza doroczny Tydzień Modlitwy o Jedność Chrześcijan, poprzedzony Dniem Judaizmu, a zwieńczony Dniem Islamu w Kościele katolickim w Polsce. Pomost dla owocnego rozwoju ekumenizmu stanowi Towarzystwo Biblijne w Polsce.
        Kilkunastu biblistów polskich bierze udział w kongresach Międzynarodowej Organizacji Studiów nad Starym Testamentem (International Organization for the Study of the Old Testament – IOSOT) oraz w zjazdach Society of Biblical Literature (SBL). Istotną rolę odgrywają kolokwia biblijne w Wiedniu, w których od 1980 r. co dwa lata uczestniczą bibliści z krajów Europy Środkowej, wśród nich zawsze kilkunastu Polaków. Kilka osób należy do Studiorum Novi Testamenti Societas (SNTS), zaś kilkadziesiąt weszło w skład Associazione ex-Elunni Pontificio Istituto Biblico. Coraz częstsze są staże naukowe i wykłady gościnne, w Europie oraz w USA. Miarę jakości współpracy zagranicznej stanowią odwiedziny i wykłady innych biblistów w naszym kraju. W tym zakresie prym wiodą główne ośrodki akademickie (Warszawa, Lublin), lecz od kilku lat ta współpraca rozwija się również owocnie w innych ośrodkach (np. Opole, Katowice, Toruń).
        W ostatnich latach dalsze postępy poczyniła popularyzacja Biblii i wiedzy biblijnej. Wielka w tym zasługa Dzieła Biblijnego im. Jana Pawła II, utworzonego w 2005 r., na którego czele stanął Henryk Witczyk, od 2009 r. członek Papieskiej Komisji Biblijnej. Wydawane są komentarze do czytań liturgicznych, mnożą się również rozmaite inicjatywy, jak dni i tygodnie oraz konkursy biblijne. Szczególnie wartościowe są te, w których uczestniczą dzieci młodzież, a także alumni seminariów duchownych. Coraz większego znaczenia nabiera promowanie lectio divina (Stanisław Haręzga). Ogromną popularnością cieszą się prelekcje, wywiady i wykłady, także w środkach masowego przekazu, zwłaszcza w radio i telewizji. W coraz powszechniejszym użyciu są również techniki multimedialne.

        Waldemar Chrostowski

        Wybrana bibliografia

1. Chmiel J., Biblistyka polska po Soborze Watykańskim II. W dwudziestolecie Konst. dogm. „Dei Verbum” (1965-1985), Ruch Biblijny i Liturgiczny 39(1986)1, 1-4.
2. Chrostowski W., Biblistyka katolicka w Polsce na progu XX wieku, [w:] R.E. Brown, J.A. Fitzmyer, R.E. Murphy (red.), W. Chrostowski (red. nauk. wyd. pol.), Katolicki komentarz biblijny, Prymasowska Seria Biblijna 17, Warszawa 2004, 1755-1785.
3. Chrostowski W., U początków tradycji Sympozjów Biblistów Polskich, [w:] M. S. Wróbel (red.), Deus meus et omnia. Księga pamiątkowa ku czci o. prof. Hugolina Langkammera OFM w 50. rocznicę święceń kapłańskich, Lublin 2005, 59-78.
4. Dąbrowski E., Pismo Święte w duszpasterstwie współczesnym, Lublin 1958.
5. Filipiak M., Biblistyka polska w 20 lat po Soborze Watykańskim II, Euhemer 29(1985)4, 99-105.
6. Frankowski J., Dzisiejsza biblistyka w Polsce, Więź 16(1973)9, 14-45.
7. Frankowski J., Polskie prace biblijne w okresie soborowym i posoborowym, [w:] Posoborowe publikacje teologiczne w Polsce, Warszawa 1969, 61-89.
8. Gryglewicz F., Pięćdziesiąt lat sekcji biblijnej na KUL, Roczniki Teologiczno-Kanoniczne 15(1968)1, 5-32.
9. Grzybek S., Współczesna biblistyka polska, Znak 24/1972, 1373-1380.
10. [KAI] Ranking polskich przekładów biblijnych, KAI Biuletyn Prasowy nr 73 z 17.09.1999, 57-58.
11. Łach J., Le grand domaine de la théologie. L’exégèse, [w:] A. Bougeois (red.), La théologie en Pologne d’aujourd’hui, Paris 1998, 47-54.
12. Mędala S., A Review of Polish Research on Intertestamental Literature in the Last Ten Years (1985-1995), The Qumran Chronicle 6(1996)1-4, 17-38.
13. Rosłon J.W., Badania nad Starym Testamentem w Polsce po II wojnie światowej, Collectanea Theologica 52(1982)2, 207-215.
14. Stachowiak L., Katolicka biblistyka polska w latach 1900-1945, w: B. Bejze (red.), W kierunku chrześcijańskiej kultury, Warszawa 1978, 551-567.
15. Stępień J., Perspektywy, propozycje, plany biblistyki polskiej [w:] Materiały Kongresu Biblijnego w Krakowie 6-8 czerwca 1972, Kraków 1974.
16. Tronina J., Dwadzieścia lat Szkoły Biblijnej KUL (1956-1976), w: J. Szlaga (red.), W kręgu Dobrej Nowiny, Lublin 1984, 245-261.
17. Wojciechowski M., Bible and Biblical Studies in Poland, Folia Orientalia 34/1998, 17-22.
18. Wojciechowski M., Stan kształcenia teologicznego w Polsce, Więź 42(1999)10, 47-52.
19. Wolniewicz M., Ośrodki badań i studiów biblijnych w powojennym ćwierćwieczu, [w:] J. Łach, M. Wolniewicz (red.), Współczesna biblistyka polska 1945-1970, Warszawa 1972, 239-248.
20. Z. Ziółkowski, Biblistyka polska, Życie i Myśl 22(1972)10, 73-82.


Waldemar CHROSTOWSKI
Università “Cardinale Stefan Wyszyński”, Varsavia
Università “Mikołaj Kopernik”, Toruń

La Bibbia nella vita della Chiesa in Polonia
(1945-2010)

        Il bilancio e le tendenze della biblistica polacca dopo la seconda guerra mondiale sono strettamente legati alla storia della Chiesa Cattolica e della Polonia. L’aggressione e la doppia occupazione (nazista e sovietica) negli anni 1939-1941 e in seguito la lunga occupazione tedesca degli anni 1941-1945 causarono gravi perdite umane e distruzioni di dimensioni colossali. Furono uccisi sei milioni di cittadini polacchi, il Paese fu saccheggiato, l’élite intellettuale decimata, come pure il clero. Fra i teologi assassinati dagli occupanti, i più numerosi erano i biblisti.
        La storia della biblistica del dopoguerra può esser divisa in quattro periodi, ciascuno con le sue caratteristiche che rispecchiano diverse condizioni, esigenze e sfide accettate.

        1. Anni 1945-1962

        Il primo periodo si estende dalla fine della IIª guerra mondiale all’inizio del Vaticano IIº e si divide in due parti. La prima parte abbraccia gli anni 1945-1956 e la seconda gli anni 1956-1962. I primi anni del dopoguerra furono segnati progressivamente da sempre più forti rappressaglie del regime comunista, il quale voleva impadronirsi completamente della vita dei polacchi. La seconda parte fu segnata da un certo disgelo politico.
        Nel 1945 furono spostate in avanti, in maniera significativa, le frontiere occidentali del Paese; però, nello stesso tempo, la Polonia perse un’importante zona del territorio orientale, incorporata nell’Unione Sovietica (oggi quella terra si trova entro le frontiere di Lituania, Bielorussia ed Ukraina), con le città universitarie di Vilnius e di Leopoli, centri spirituali e intellettuali della Polonia prima della guerra. I professori di quelle università, sopravvissuti alla guerra, si trasferirono in altre città (Cracovia, Torun, Breslavia), portando un enorme contributo allo sviluppo della scienza polacca del dopoguerra. In quel periodo emersero due grandi esigenze: l’integrazione di tutti i polacchi e la organizzazione della vita nelle così dette “Terre Occidentali e Nordiche” di cui ci si riappropriò dopo la caduta del Terzo Reich.
        Poco dopo la fine della guerra, il 25 e il 26 settembre 1946, a Lublino si svolse il Convegno Teologico, per prendere coscienza di quante furono le perdite fra gli scienziati. La teologia e la biblistica cattolica rimasero in due facoltà universitarie statali (l’Università Jagellonica di Cracovia e l’Università di Varsavia), nell’Università Cattolica di Lublino (KUL) e nei Seminari maggiori che preparavano i candidati al sacerdozio. In quel periodo difficile rinasceva pian piano la vita scientifica. Gli ecclesiastici potevano recarsi all’estero, soprattutto a Roma, per ricevere l’istruzione specialistica in scienze bibliche. Un simile paradosso troviamo anche dopo, in un altro momento storico, il che si può considerare come uno dei tratti specifici della situazione polacca.
        Negli anni 1953-1956, il Primate di Polonia, il cardinale Stefan Wyszyński, fu detenuto in quattro luoghi di isolamento. Nel 1954, le autorità dello Stato cancellarono le due facoltà teologiche (quella dell’Università Jegellonica di Cracovia e quella dell’Università di Varsavia) ed istituirono al loro posto l’Accademia Teologica Cattolica (ATK) e l’Accademia Teologica Cristiana (ChAT – per i cristiani di altre confessioni), entrambe a Varsavia. Da quel momento, la ricerca scientifica cattolica e le attività didattiche nel campo biblistico potevano essere realizzate solo dal KUL e dall’ATK. Una delle conseguenze iniziali di tale situazione fu la debole collaborazione, se non proprio la mancanza di collaborazione in certi campi, fra i professori di quelle due sedi accademiche. Inoltre, la divulgazione del patrimonio scientifico teologico, cioè la condivisione dei frutti della ricerca, veniva ostacolata e in alcuni casi completamente impedita dalla censura rigoristica sulle pubblicazioni.
        Nell’estate del 1956 iniziò un “disgelo” politico, che comportò certi cambiamenti favorevoli. Nell’agosto di quell’anno, all’Università Cattolica di Lublino furono organizzati corsi per gli ecclesiastici sul tema della Sacra Scrittura nella pastorale. Cominciarono a vedere la luce le traduzioni del Nuovo Testamento in lingua polacca (Eugeniusz Dąbrowski, Seweryn Kowalski), stampate ad alta tiratura. Aumentò il numero delle riviste e dei libri editi, sia tradotti in polacco sia scritti da autori nativi. Lentamente, ma in modo sistematico, si sviluppava la collaborazione fra i teologi impiegati al KUL ed all’ATK. Da Roma tornavano coloro che avevano studiato e si erano laureati presso il Pontificio Istituto Biblico, influenzando così, fortemente, l’ulteriore progresso della biblistica cattolica polacca. Nel 1959 si svolse a Cracovia il Seminario Scientifico dei Biblisti polacchi, che diede inizio alla tradizione, ancora attuale, dei Simposi annuali. Poco dopo, la Conferenza dell’Episcopato di Polonia (KEP) istituì la Sezione dei Biblisti polacchi, la cui attività ha contribuito all’integrazione di quell’ambiente ed allo scambio fruttuoso di idee e di esperienze. I primi responsabili della Sezione furono il vescovo Henryk Strąkowski, Feliks Gryglewicz e Stanisław Łach. Si decise di attuare il progetto, presentato già la prima volta nel 1938, di realizzare la traduzione polacca della Bibbia dalle lingue originali.
        Grandi meriti per il rinnovamento della vita biblica dopo la guerra ebbero i professori Aleksy Klawek (1890-1969), Władysław Smereka (1907-1983) e Stanisław Stach. Il prof. don Klawek, prima della guerra docente a Leopoli e dopo la guerra professore di esegesi dell’Antico Testamento presso l’Università Jagellonica, fondò la famosa e apprezzata rivista: “Ruch Biblijny i Liturgiczny” (Movimento Biblico e Liturgico), che ancora oggi contribuisce alla creazione dello scenario della teologia polacca. Intensa attività scientifica fu condotta da Eugeniusz Dąbrowski (1901-1970), il primo polacco dottore in scienze bibliche, traduttore del Nuovo Testamento dalla Vulgata e dal greco, autore di commentari alla Sacra Scrittura e di monografie bibliche, iniziatore dell’Enciclopedia Biblica Pratica (Podręczna encyklopedia biblijna, vol. 1-2, Poznań 1960-1961). Stanisław Łach (1906-1983) sviluppò il suo lavoro scientifico da vero specialista in materia veterotestamentaria e fu direttore benemerito della Scuola Biblica di Lublino. Merita una menzione speciale il contributo di Czesław Jakubiec (1909-1993), legato all’ATK di Varsavia, come pure quello di Stanisław Grzybek (1915-1998), uno scienziato stimato e un promotore aperto e benevolo di tanti elaborati di magistero, di numerose tesi di dottorato e di non poche dissertazioni per il conseguimento dell’abilitazione scientifica.
        Negli anni 1945-1962 più di una ventina di polacchi completarono gli studi specialistici a Roma presso il Biblicum. Tre di loro (Witold Marchel, Kazimierz Romaniuk, Edward Lipiński) conseguirono il titolo di dottore in scienze bibliche, e sei (fra cui Józef T. Milik) il grado del Candidatus ad Doctoratum. Altri ancora compirono gli studi specialistici nel campo della biblistica, sia in Polonia sia all’estero. Il loro contributo allo sviluppo di questa disciplina scientifica rimane significativo.

        2. Anni 1962-1978

        Il secondo periodo si estende dall’inizio del Vaticano IIº all’elezione del papa Giovanni Paolo IIº (16 X 1978). Dal punto di vista delle ricerche bibliche, quella stagione fu segnata da un costante progresso nello sviluppo e nella promozione degli studi biblici.
        Al Concilio Vaticano IIº parteciparono i cardinali Stefan Wyszyński e Karol Wojtyła, come pure molti altri vescovi polacchi, che si servivano delle consultazioni teologiche e bibliche. La Chiesa cattolica in Polonia viveva allora la preparazione intensa per il Millennio del Battesimo della Polonia, che ricorreva nel 1966. I biblisti si impegnarono nella preparazione e nelle celebrazioni del Millennio: questo giustifica un carattere pastorale della maggior parte dei loro contributi scientifici. L’elemento rilevante della solenne commemorazione del Millennio di Battesimo fu dato dall’edizione della Bibbia del Millennio, la prima traduzione collettiva di tutta la Sacra Scrittura dalle lingue originali in lingua polacca. I testi di tutte le collezioni e di tutti i libri furono corredati da introduzioni e da commenti che rispecchiavano lo stato della scienza biblica di allora. La sfida della traduzione fu accettata non solo dai biblisti ormai famosi, ma anche da quelli giovani, che ancora continuavano a studiare le scienze bibliche. Nella sua Parola introduttiva alla prima edizione, il Cardinale S. Wyszyński scrisse: “Questo poteva avvenire proprio grazie al fatto che la Polonia già possedeva una notevole quantità di biblisti, ben preparati per un tale impegno, benemeriti nel campo delle scienze bibliche ed esperti nella pedagogia”.
        Durante il Vaticano IIº, diversi ecclesiastici cattolici compirono gli studi specialistici al Biblicum. Quattro di loro (Janusz Frankowski, Hugolin Langkammer OFM, Henryk Muszyński i Kazimierz Romaniuk) conseguirono il grado accademico di dottore in scienze bibliche. Nel 1965 Stanisław Łach, primo fra i polacchi, divenne consultore della Pontificia Commissione Biblica. Si deve al lui l’iniziativa della pubblicazione di tutta la collana dei commentari ai libri biblici, conosciuta come “La Bibbia di Lublino”.
        Subito dopo il Vaticano IIº, gli sforzi dei biblisti si concentrarono sul dovere di introdurre l’insegnamento conciliare nei Seminari maggiori e nei due centri accademici (KUL e ATK). La ricezione dei documenti del Concilio, specialmente di quelli che riguardavano la lettura e la comprensione cattolica della Sacra Scrittura, si svolgeva principalmente per opera dei biblisti che avevano ricevuto un’accurata istruzione nelle accademie estere, principalmente al Biblicum. Vivaci dibattiti e discussioni teologiche, ermeneutiche ed esegetiche ebbero una forte risonanza nel nostro paese (Augustyn Jankowski OSB, Aleksy Klawek, Józef Kudasiewicz, Michał Peter, Edward Szymanek, Marian Wolniewicz). S’intensificò la collaborazione, ben evidenziata dai simposi dei biblisti polacchi regolarmente organizzati. Il patrimonio scientifico di molti studiosi si arricchì di nuove pubblicazioni – libri ed articoli – sia di impostazione introduttiva e storica sia esegetica o teologica. Un altro tratto caratteristico di quel periodo fu delineato dall’impetuoso sviluppo dei movimenti giovanili, collegato con la pratica di prendere in mano la Bibbia. Così furono sempre più ricercate le pubblicazioni d’indirizzo biblico. In tali condizioni cominciò a svilupparsi una pastorale biblica, promossa da molti sacerdoti e laici che, non avendo una istruzione universitaria in scienze bibliche, spesso e volentieri invitavano gli studiosi appartenenti alle facoltà teologiche e ai Seminari maggiori a prendere la parola durante “il giorno di Bibbia” o durante “la settimana biblica”. Anche nella catechesi per i bambini e per i giovani, tenuta presso le chiese e le case parrocchiali, s’inseriva sempre più spesso la tematica biblica. Grande ruolo giocarono le pubblicazioni tradotte in polacco, soprattutto dal tedesco e dall’inglese. Grazie a queste, anche coloro che non conoscevano le lingue straniere e non avevano la possibilità di andare all’estero, avevano a loro disposizione un prezioso materiale didattico per studiare la Bibbia.
        L’insegnamento nelle scuole statali, elementari e medie, indirizzato a una programmata laicizzazione ed ateizzazione della generazione dei giovani, ebbe un carattere di scontro con la religione. Gli ideologi dell’ateismo cambiarono la strategia di combattimento contro la religione: da un attacco frontale e aperto passarono alla tattica del “rammollimento” dei fedeli e dell’istituzione della Chiesa. Lo fecero con la convinzione che l’introduzione delle riforme conciliari avrebbe incontrato in Polonia una forte resistenza; oppure che la riforma della Chiesa sarebbe stata portata avanti fino a far dissolvere o totalmente scomparire le forme tradizionali di pietà. Iniziavano, dunque, e promuovano i “dialoghi” sulla visione del reale, accettate in buona fede da una parte dell’intelligenza cattolica, putroppo fortemente penetrata ideologicamente. Pure al di fuori della Chiesa si studiava la Bibbia e in ciò primeggiavano gli studiosi delle scienze delle religioni, in uno spirito di laicismo, come Zenon Kosidowski, Zygmunt Poniatowski e Witold Tyloch. Anche se una parte del loro pensiero meritava attenzione e riconoscimento, veniva accolta nell’ambito cattolico solo malvolentieri e con sospetto, a causa del contesto polemico delle controversie ideologiche di allora.
        Per iniziativa del card. S. Wyszyński, molti ecclesiastici cattolici ricevettero la possibilità di studiare all’estero e compirono gli studi specialistici. Per questo un merito enorme va riconosciuto a diversi ambienti e centri della diaspora polacca (specialmente del Polish American Congress), che si occuparono del sostentamento economico degli studenti. Un ruolo di spicco giocarono il Pontificio Istituto Polacco a Roma, il Collegio Polacco a Roma e il Seminario Polacco a Parigi. In questi centri soggiornarono centinaia di studenti, anche gli studenti della biblistica.
        Gli anni settanta portarono un nuovo disgelo politico, con conseguenze nel campo della teologia. Incominciò una vera “primavera biblica” nella Chiesa Cattolica in Polonia. La Sezione Biblica della Conferenza dell’Episcopato di Polonia (KEP) – fino al 1976 sotto la guida dei professori Stanisław Łach, Stanisław Grzybek e Jan Stępień – ormai ben consolidata, rese più dinamica la propria attività. Nel 1973, il card. Karol Wojtyła aprì a Cracovia la Pontificia Accademia Teologica come continuatrice della Facoltà Teologica dell’Università Jagellonica, chiusa nel 1954. Poco dopo furono istituite tre Pontificie Facoltà Teologiche (Varsavia, Poznań, Breslavia), autorizzate a conferire i titoli accademici riconosciuti dalla giurisdizione ecclesiastica. In conseguenza di tali cambiamenti favorevoli, crebbe il numero delle pubblicazioni scientifiche e scientifico-divulgative. Negli anni 1973-1975 uscì la seconda traduzione polacca dell’intera Bibbia, fatta da un gruppo di biblisti guidato da Michał Peter i Marian Wolniewicz. Pubblicata per iniziativa dei docenti dell’ambiente di Poznan e di altri studiosi invitati alla collaborazione, la traduzione è conosciuta come “La Bibbia di Poznan”. Grandi meriti per la diffusione e l’innesto dell’insegnamento conciliare sulla terra polacca bisogna riconoscere a Feliks Gryglewicz (1909-1991), Józef Homerski (1922-2003), Augustyn Jankowski (1916-2005), Lech R. Stachowiak (1926-1997), Jan Stępień (1910-1995), come pure a Janusz Frankowski, Józef Kudasiewicz, Hugolin Langkammer OFM e a Kazimierz Romaniuk. Anche Ludwik W. Stefaniak CM (1930-1972), morto precocemente, raggiunse una fama ben meritata.
        Dal 1976, alla guida della Sezione Biblica della KEP, stava il prof. Hugolin Langkammer OFM con i professori Stanisław Grzybek, Augustyn Jankowski OSB, Michał Peter e Jan Stępień che facevano parte della Presidenza della Sezione. Il cerchio scientifico degli specialisti in Sacra Scrittura e dei docenti si allargò ulteriormente grazie all’arrivo di nuovi studiosi istruiti in scienze bibliche presso il Biblicum. Alcuni di loro avevano studiato a Roma al tempo del Concilio Vaticano, perciò dopo il loro rientro in Polonia si impegnarono molto nella promozione delle nuove correnti del sapere biblico. Quattro di loro conseguirono il dottorato in scienze bibliche (Marian Gołębiewski, Ryszard Rubinkiewicz SDB, Andrzej Strus SDB, Jan B. Szlaga); alcuni tornarono con il grado del Candidatus ad Doctoratum; oltre una decina conseguirono la licenza in scienze bibliche.

        3. Anni 1978-2003

        Il terzo periodo – il più lungo perchè abbraccia un quarto di secolo – si estende dall’elezione di papa Giovanni Paolo IIº (16 X 1978) all’istituzione dell’Associazione dei Biblisti Polacchi (6 XII 2003). Si possono qui individuare due tappe, divise dall’anno 1989, in cui avvenne una radicale svolta politico-sociale nell’Europa centrale ed orientale.
        L’elezione di Giovanni Paolo IIº diede impulsi determinanti per gli avvenimenti futuri. La nascita di “Solidarność” nel 1980 suscitò speranze, che non sono rimaste vuote e senza un influsso sulla teologia. Invero, l’introduzione delle stato di guerra (13 XII 1981) indebolì per un certo tempo la vita intellettuale e teologica; però un enorme significato ebbero i pellegrinaggi del Papa nella patria (1979, 1983). Una “nuova ondata” di biblisti si impegnò nel lavoro scientifico-didattico. La loro attività fu facilitata dal patrimonio scientifico dei predecessori, che permetteva di andare oltre la tematica introduttiva e oltre la presentazione storica del contesto della Bibbia, per occupparsi di una esegesi approfondita dei testi biblici con l’applicazione di nuovi metodi di ricerca.
        Si osserva, in riferimento al periodo in esame, un notevole aumento della presenza e dell’attività dei laici nella Chiesa e nel campo della teologia. Nella metà degli anni 70’, il numero degli studenti laici di teologia in Polonia risalì a circa 400 persone; ma nell’arco di dieci anni, quel numero si moltiplicò più volte.
        Un congruo numero di polacchi incominciò o continuò a studiare presso il Biblicum. Ormai erano molti quelli che, tornati da Roma, sviluppavano con dinamismo il proprio lavoro didattico e scientifico, conseguendo, col passar del tempo, il grado accademico dell’abilitazione scientifica e il titolo scientifico di professore (Roman Bartnicki, Tadeusz Brzegowy, Waldemar Chrostowski, Jan Łach, Stanisław Mędala CM, Bogdan Poniży, Antoni Tronina e altri). Nel 1982 il prof. Hugolin Langkammer OFM fu nuovamente eletto preside della Sezione Biblica della KEP. La nuova Presidenza fu composta da professori Jerzy Chmiel, Augustyn Jankowski OSB, Jan Łach, Michał Peter e Jan B. Szlaga. Nonostante le difficoltà di natura politica, si svolgevano regolarmente i simposi annuali dei biblisti polacchi e venivano poi stampati i materiali scientifici raccolti in tale occasione.
        Gli ultimi cinque anni prima della svolta furono distinti da una situazione economica molto difficile. Le sue conseguenze erano ben visibili anche per quanto riguarda la qualità della edizione dei libri e delle riviste. Esisteva ancora la censura, ma le sue restrizioni e gli inconvenienti non erano così fastidiosi come prima. La formazione di base e l’educazione biblica dei candidati al sacerdozio continuava nei Seminari maggiori, al KUL, all’ATK e nelle Pontificie Facoltà Teologiche. Videro la luce le nuove traduzioni da lingue straniere, fra cui merita una lode “La teologia dell’Antico Testamento” di Gerard von Rad (Warszawa 1986). Bisogna anche sottolineare le alte tirature delle pubblicazioni di tematica biblica, che in alcuni casi toccarono alcune decine di migliaia di esemplari. Ci fu pure un notevole incremento di interesse per la qumranologia. Prima del 1985, esisteva già una traduzione polacca dei testi più importanti della 1ª e della 11ª grotta; si scrivevano delle presentazioni, a mo’ di sintesi, della problematica di Qumran (Eugeniusz Dąbrowski, Józef T. Milik); si cercava di comprendere la genesi e la natura della comunità qumranica (Witold Tyloch); si esaminava la sua terminologia etica ed antropologica (Lech Stachowiak); si analizzava lo sviluppo del linguaggio religioso a Qumran (Henryk Muszyski). Dopo il 1985, un ispirante ruolo giocò un orientalista ed editore di Cracovia, Zdzisław J. Kapera, che strinse relazioni con centri scientifici e case editrici estere. Egli pubblicò in inglese una bibliografia polacca scelta sul tema delle scoperte di Qumran (1985), organizzò a Mogilany e a Cracovia alcuni colloqui internazionali dedicati a Qumran (1987, 1989, 1991, 1993, 1995) e, infine, fondò la collana “Qumranica Mogilanensia” e la rivista “The Qumran Chronicle”.
        Insieme a queste iniziative si svilupparono in modo dinamico gli studi sulla letteratura giudaica intertestamentaria (Stanisław Mędala CM, Antoni Tronina), sulle tradizioni giudaiche dell’interpretazione della Bibbia e sulla letteratura targumica.
        Nel 1988 a Lodz, durante un simposio annuale, fu scelto come nuovo preside della Sezione Biblica della KEP il professore Lech Stachowiak. I professori Jerzy Chmiel, Tomasz Jelonek, Jan Łach e Jan Kanty Pytel entrarono a far parte della nuova Presidenza per la durata di un quinquennio. Si rafforzarono i tentativi per un’integrazione ulteriore dell’ambiente dei biblisti, anche perchè in quel tempo avveniva un cambio di generazione. Il pellegrinaggio di Giovanni Paolo IIº in Polonia nell’anno 1987 e il Secondo Congresso Eucaristico Nazionale diedero alla teologia e biblistica nuove spinte. Dopo un periodo di ristagno, provocato dalla situazione politico-sociale molto complicata, si notava una crescente apertura, che si esprimeva nelle richieste delle pubblicazioni e dei discorsi di carattere scientifico-divulgativo. Le vecchie controversie ideologiche non attiravano più l’attenzione; però si faceva sempre più urgente il bisogno di avvicinare accuratamente il pensiero postconciliare teologico e biblico.
        I profondi cambiamenti politici nel 1989 comportarono una così grande animazione nelle ricerche teologiche e bibliche che la si può paragonare con la “primavera biblica” dopo il Vaticano IIº. Anche se la situazione economica rimaneva ancora molto difficile e tanti biblisti lavoravano contemporaneamente in diversi settori, nel campo della didattica e della pastorale, non avendo così più tempo per le ricerche scientifiche, si osservava comunque un costante progresso delle scienze. Nei programmi didattici si notava la mancanza dell’insegnamento delle lingue bibliche; però era migliorata fra i giovani la conoscenza delle lingue moderne straniere. Con l’inizio degli anni 90’, cominciarono a costituirsi le facoltà teologiche universitarie (Opole, Poznań, Olsztyn, Toruń, Katowice, Szczecin). Nell’autunno del 1999, l’Accademia di Teologia Cattolica (ATK) fu trasformata nell’Università “Cardinale Stefan Wyszyński” (UKSW). Continuavano a funzionare le Pontificie Facoltà Teologiche a Cracovia, a Breslavia e a Varsavia. Mai prima lo status accademico delle scienze teologiche in Polonia era stato così alto, e fra teologi di diverse specializzazioni primeggiavano i biblisti.
        Nel 1993, durante il simposio a Ołtarzew furono elette le nuove autorità della Sezione Biblica della KEP. Ryszard Rubinkiewicz SDB divenne preside della Sezione e a far parte della Presidenza entrarono i professori Jerzy Chmiel, Ewa J. Jezierska OSU, Andrzej Kowalczyk i Julian Warzecha SAC. L’elezione della nuova Presidenza coincise con la pubblicazione di un importante documento della Pontificia Commissione Biblica sul tema dell’interpretazione della Bibbia nella Chiesa (1993). Perciò i due simposi, a Stettino (1995) e a Radom (1996), furono dedicati alla riflessione scientifica sul documento. Le nuove facoltà teologiche avevano un urgente bisogno di docenti adeguatamente preparati e riconosciuti con gradi e titoli accademici. Oltre una ventina di studenti ricevettero l’istruzione specialistica presso il Biblicum. Tornati in Polonia, si impegnarono nell’attività didattica e scientifica. Si manifestava nell’ambiente dei biblisti l’importante fenomeno della presenza sempre più significativa di laici (Krzysztof Mielcarek, Michał Wojciechowski, Anna Kuśmirek) e di religiose (Ewa Jezierska OSU). Il potenziale scientifico dei biblisti polacchi era stato notato e apprezzato all’estero già precedentemente, e a conferma di ciò arrivò l’invito a studiosi polacchi di far parte della Pontificia Commissione Biblica (uno dopo l’altro: Augustyn Jankowski OSB, Lech Stachowiak, Ryszard Rubinkiewicz SDB).
        Merita un accenno l’incremento significativo della quantità delle pubblicazioni teologiche e bibliche. Nel 1997 Kazimierz Romaniuk pubblicò la sua traduzione dell’intera Bibbia dalle lingue originali in lingua polacca. La nuova traduzione polacca dei libri sacri, conosciuta come “La Bibbia di Warszawa-Praga” fu la prima, dopo quattrocento anni, fatta da un solo traduttore. La biblistica polacca si arricchì di alcune celebri collane che avvicinarono e resero accessibile il patrimonio biblistico mondiale. Un rilievo speciale meritano le monumentali collane della Casa Editrice “Vocatio”, ideate e dirette da Waldemar Chrostowski: “Collana Biblica Primaziale” (34 volumi), “Dissertazioni e Studi Biblici” (37 volumi), “Con la Bibbia attraverso la Vita sotto il Patronato del Primate di Polonia” (17 volumi); e anche le pubblicazioni dell’Istituto di Scienze Bibliche del KUL. Presso le nuove facoltà teologiche furono fondate alcune riviste bibliche. A quelle ormai celebri (“Collectanea Theologica”, “Ruch Biblijny i Liturgiczny”” [Movimento Biblico e Liturgico], “Roczniki Teologiczno-Kanoniczne” [Annuali Teologico-Canonici] oggi intitolati “Roczniki Teologiczne” [Annuali Teologici]) si aggiunsero “Scriptura Sacra” (Opole), “The Polish Journal of Biblical Research” (Cracovia), “Studia Biblica et Patristica Thorunensia” (Toruń) e altre. Chi voleva studiare la Bibbia ebbe a disposizione un tale materiale scientifico, che gli studenti precedenti avrebbero potuto solo sognare. Bisogna anche notare un fatto caratteristico per la Polonia: le ricerche bibliche si collegavano con il dialogo cattolico-giudaico, inaugurato ufficialmente nella seconda metà degli anni ‘80. Ruolo di spicco giocarono i simposi teologici “La Chiesa, e Giudei e giudaismo” (organizzati dal 1989 all’ATK; dal 1999 all’UKSW di Varsavia e all’ Università di Mikołaj Kopernik [UMK] di Torun) e la collana dallo stesso titolo.
        Nel 1998, a Poznan, si fecero le nuove elezioni delle autorità della Sezione Biblica della KEP. Ryszard Rubinkiewicz SDB continuava a esercitare la funzione di preside; ma a far parte della Presidenza entrarono i professori Waldemar Chrostowski, Janusz Czerski, Tomasz Jelonek, Ewa J. Jezierska OSU, Andrzej Kowalczyk e Bogdan Poniży. Divenne una regola, che nella Presidenza dovessero essere rappresentati i più importanti centri accademici del Paese. Sempre più spesso si avanzava la richiesta di istituire in Polonia l’Opera Biblica, simile a quella che da molti anni esisteva in altri Paesi, affinché sviluppasse la propria attività. Un’altra richiesta riguardava la trasformazione della Sezione Biblica nell’Associazione dei Biblisti polacchi. Tutti i progetti dovevano essere approvati dalla Conferenza dell’Episcopato di Polonia.
        L’Anno Santo del Grande Giubileo 2000 diventò un’essenziale circostanza per lo sviluppo delle scienze teologiche e bibliche. Sia durante la fase preparatoria sia nel tempo delle celebrazioni giubilari, si moltiplicarono conferenze e simposi d’impostazione scientifica e scientifica-divulgativa, i cui risultati venivano pubblicati in libri editi per l’occasione. Per commemorare il Grande Giubileo uscirono le edizioni polacche di due monumentali commentari biblici: Il Commentario Internazionale alla Sacra Scrittura (Międzynarodowy komentarz do Pisma Świętego, red. W.R. Farmer, Warszawa 2000, 2001) e Il Commentario Biblico Cattolico (Katolicki komentarz biblijny, Warszawa 2001 – versione polacca di: The New Jerome Biblical Commentary). Entrambi i commentari furono venduti a migliaia di esemplari.
        Sull’interesse per la Bibbia e per la biblistica influì certamente anche lo sviluppo del turismo e dei pellegrinaggi diretti in Terra Santa e verso gli altri paesi biblici, soprattutto Egitto, Giordania, Turchia e Grecia. Il numero stimato dei pellegrini partiti dalla Polonia in quel periodo superò le centomila persone. Sul mercato apparvero le guide di paesi biblici e alcuni elaborati che introducevano nel mondo della Bibbia e delle sue reali caratteristiche. Nel 2002 uscì in due volumi La Bibliografia della biblistica polacca 1945-1999 (Bibliografia biblistyki polskiej za lata 1945-1999), come risultato della lunga e faticosa ricerca eseguita da Piotr Ostański. Attualmente, l’autore continua a svolgere una ricerca bibliografica che abbraccia il primo decennio del ventunesimo secolo.

        4. Anni 2003-2010

        Nel dicembre 2000, la Conferenza dell’Episcopato di Polonia concretizzò i pluriennali tentativi della Sezione Biblica di creare l’Associazione dei Biblisti Polacchi (SBP). Essa fu finalmente istituita il 6 dicembre 2003, durante l’incontro del gruppo fondatore a Varsavia. Il primo preside della SBP fu Waldemar Chrostowski. I professori Henryk Witczyk (vicepreside), Tomasz Jelonek, Ewa J. Jezierska OSU, Józef Kozyra, Hubert Ordon SDS e Bogdan Poniży entrarono a far parte della Presidenza dell’Associazione. Conformemente allo statuto, la SBP è composta da membri ordinari (coloro che hanno conseguito almeno la licenza in teologia), membri onorari (persone benemerite nel campo della biblistica cattolica polacca) e membri associati (prevalentemente i biblisti di altre confessioni cristiane). Lo sviluppo della SBP è stato molto dinamico ed attualmente (maggio 2010) l’Associazione è composta da 260 membri ordinari, fra cui oltre trenta hanno ricevuto il titolo scientifico di professore, e più di quaranta soggetti hanno conseguito il grado accademico di dottore abilitato. Ogni anno, in diverse città, a turno, continuano a svolgersi i simposi dei biblisti polacchi ed esce un’apposita pubblicazione stampata degli atti del simposio. Tali incontri creano una perfetta occasione per integrare ulteriormente l’ambiente dei biblisti, per iniziare una collaborazione o per sostenere delle amicizie. La fondazione della SBP, l’elaborazione del suo statuto e dei chiari regolamenti, ha dato impulso a iniziative analoghe, realizzate successivamente in altri ambienti teologici. Con l’istituzione della SBP è iniziata la pubblicazione dell’annuale intitolato “Zeszyty Naukowe Stowarzyszenia Biblistów Polskich” [Quaderni Scientifici dell’Associazione dei Biblisti Polacchi] per informare sulle sue attività attuali. Molti vantaggi ha portato la creazione della pagina web www.sbp.net.pl visitata ben volenteri.
        All’inizio dell’attività della SBP si conluse il pontificato di Giovanni Paolo IIª (2 IV 2005). I biblisti polacchi l’hanno commemorato con il simposio speciale a Łowicz e con un libro commemorativo in cui mostrano il significato del grande pontificato per la biblistica cattolica e polacca. Un poco prima, ma anche nel periodo posteriore, molta attenzione è stata rivolta al documento della Pontificia Commissione Biblica: Il popolo ebraico e le sue Sacre Scritture nella Bibbia cristiana. La riflessione è risultata di non poca importanza per l’elaborazione di una nuova teologia cristiana del giudaismo e anche per stimolare – nello spirito della dichiarazione conciliare Nostra aetate – i rapporti della Chiesa con Giudei e con il giudaismo.
        Continua la pubblicazione di collane, fra le quali emerge la “Collana Biblica Primaziale”. Vi sono diversi manuali accademici e anche indispensabili enciclopedie, dizionari, concordanze ed introduzioni bibliche. Nessun Paese, in cui non è in uso una delle lingue accettate come “congressional language”, può vantarsi di poter mettere a disposizione dei biblisti una collezione così significativa di manuali. Sempre più grande attenzione attira la Bibbia Greca (Septuaginta) e la letteratura targumica. Sono state fatte le traduzioni polacche di tutti i documenti principali della Chiesa e pubblicate molte elaborazioni scientifiche dei metodi e delle diverse impostazioni nelle ricerche bibliche. Ampio spazio occupa la riflessione sulle tradizioni giudaiche dell’interpretazione dei libri sacri. Si è conclusa l’edizione (composta di 10 volumi) de “La Bibbia per ciascuno” (ed. H. Witczyk), che unisce abilmente tutti i valori dell’originale italiano con le caratteristiche specifiche della redazione del testo biblico e del suo commento in lingua polacca. Nel 2006, per iniziativa del vescovo Zbigniew Kiernikowski, è uscita la prima edizione polacca della “Bibbia di Gerusalemme” in cui il testo biblico, preso dalla quinta edizione della Bibbia del Millennio, è stato corredato di marginalia, note e commenti della celebre Bible de Jerusalem. Gli studi e le ricerche bibliche in Polonia si sviluppano in molte direzioni, ma la più grande difficoltà nella loro diffusione e popolarizzazione all’estero consiste nel fatto che Slavica non leguntur.
        La maggioranza dei biblisti si dedica soprattuto al lavoro didattico. Il personale docente si allarga con il ritorno da Roma e da Gerusalemme dei nuovi specialisti che si sono formati al Biblicum, all’École Biblique et Archéologique Française e allo Studium Biblicum Franciscanum. Alcuni hanno conseguito il dottorato in scienze bibliche (Krzysztof Bardski, Henryk Drawnel SDB, Dariusz Dziadosz, Andrzej Gieniusz CR, Stanisław Hałas SCJ, Artur Malina, Wojciech Węgrzyniak, Mirosław S. Wróbel). Oltre dieci polacchi insegnano all’estero (Roma, Ucraina, Lituania, Slovacchia). Le lezioni tenute nei Paesi vicini hanno una speciale importanza, perchè molti degli studenti di quelle regioni conoscono la lingua polacca e possono consultare le pubblicazioni scritte e stampate in polacco. Sotto l’auspicio della SBP esce la collana “Ad Multos Annos” (13 volumi), pubblicata per onorare i biblisti sommamente benemeriti. C’è un incremento continuo del numero delle pubblicazioniu bibliche. La pubblicazione della quarta traduzione cattolica dell’intera Bibbia in lingua polacca, conosciuta come “La Bibbia dei Paolini” (Biblia Paulistów, Czestochowa 2005), é stata un grande evento di questo periodo.
        Un altro impulso allo sviluppo degli studi biblici è venuto dalla celebrazione solenne dell’Anno di San Paolo (2008/2009). In tale occasione sono uscite le ristampe delle pubblicazioni già conosciute, ma anche opere nuove. Molto intensa è stata anche l’attività divulgativa. I professori Kazimierz Romaniuk, Jan Stępień e, nell’ultimo periodo, Waldemar Rakocy CM hanno recato un contributo speciale allo studio della persona e dell’opera letteraria dell’Apostolo delle Genti.
        Nel 2008, a Breslavia ci sono state le nuove elezioni delle autorità della SBP. Waldemar Chrostowski è stato rieletto preside dell’Associazione e nella Presidenza sono entrati Henryk Witczyk (vicepreside), Krzysztof Bardski, Artur Malina, Waldemar Rakocy CM, Ryszard Sikora OFM e Antoni Tronina. Si può notare il fenomeno positivo di una correlazione simetrica fra gli studi sul Vecchio e sul Nuovo Testamento. In precedenza, la biblistica cattolica polacca era dominata dagli studiosi e dai docenti del Nuovo Testamento; ma negli ultimi anni si è raggiunto l’auspicato equilibrio. Questo è stato probabilmente reso possibile dalla concomitanza di due fattori: la possibilità di visitare con più facilità Gerusalemme e la Terra Santa e un miglioramento della conoscenza dell’ebraico.
        Un posto importante occupa la collaborazione interdisciplinare ed ecumenica. Sotto questo aspetto, la situazione non era molto buona, a causa dei diversi pregiudizi dipendenti dall’ideologizzazione delle scienze umane. Fino al 1989 la collaborazione tra i biblisti cattolici e gli studiosi delle scienze affini e utili alla biblistica, impiegati nelle università statali e in altri centri di ricerca scientifica, era molto rara. Solo più tardi, non senza sospetti e ostacoli, furono allacciati i contatti con l’Associazione Orientalistica Polacca, con la Commissione Orientalistica della’Accademia Polacca delle Scienze e con l’Associazione Polacca di Studi Giudaici. Fu molto promettente l’istituzione della Commissione di Scienze Teologiche dell’Accademia Polacca delle Scienze nella quale i biblisti hanno oggi molto da dire. Dall’altro lato, la traduzione ecumenica della Bibbia rende la testimonianza più eloquente all’efficacia della collaborazione ecumenica. Finora sono stati pubblicati i libri del Nuovo Testamento e i Salmi, però continuano gli sforzi per completare l’opera. A livello pastorale, una proficua occasione per la collaborazione ecumenica è creata ogni anno dalla celebrazione della Settimana di Preghiera per l’Unità dei Cristiani, preceduta dal Giorno del Giudaismo e seguita dal Giorno dell’Islam nella Chiesa Cattolica in Polonia. Anche l’Associazione Biblica in Polonia può essere considerata una piattaforma per lo sviluppo fruttuoso dell’ecumenismo.
        Più di dieci biblisti polacchi partecipano ai congressi dell'Organizzazione Internazionale per lo Studio dell'Antico Testamento (International Organization for the Study of the Old Testament – IOSOT) e alle assemblee dell’Associazione di Letteratura Biblica (Society of Biblical Literature – SBL). Giocano un ruolo essenziale i colloqui biblici a Vienna ai quali, ogni due anni dal 1980, partecipano i biblisti dell’Europa Centrale, fra cui ci sono sempre oltre dieci biblisti polacchi. Alcuni studiosi appartengono alla Studiorum Novi Testamenti Societas (SNTS), e alcune decine di persone fanno parte dell’Associazione ex-Alunni Pontificio Istituto Biblico. Sempre più frequenti sono gli stages scientifici e le “visiting lectures” degli studiosi polacchi, in Europa e negli Stati Uniti. La buona qualità della collaborazione internazionale è confermata dalle visite e dalle lezioni dei biblisti stranieri nel nostro Paese. In questo campo primeggiano i principali centri accademici (Varsavia, Lublino), ma da alcuni anni la collaborazione si sviluppa con buoni frutti anche in altre città, tra cui Opole, Katowice, Toruń.
        Negli ultimi anni si è notato un ulteriore progresso nella divulgazione della Bibbia e del sapere biblico. È il grande merito dell’Opera Biblica “Giovanni Paolo IIº”, fondata nel 2005, presieduta da Henryk Witczyk, dal 2009 membro della Pontificia Commissione Biblica. Vengono pubblicati i commenti alle letture liturgiche; si moltiplicano diverse iniziative come, per esempio, “giorni” e “settimane bibliche” oppure concorsi biblici. Di speciale valore sono soprattutto le iniziative a cui possono partecipare bambini e giovani, ma anche gli alunni dei Seminari maggiori. Da notare che anche la promozione della lectio divina (Stanisław Haręzga) riveste importanza sempre più grande. Godono di popolarità le conferenze, le lezioni e le interviste sui temi biblici nei mezzi di comunicazione di massa, alla radio e alla televisione. Vengono sempre più largamente usate le tecniche multimediali.

        Waldemar Chrostowski

        Bibliografia scelta

1. Chmiel J., Biblistyka polska po Soborze Watykańskim II. W dwudziestolecie Konst. dogm. „Dei Verbum” (1965-1985), Ruch Biblijny i Liturgiczny 39(1986)1, 1-4.
2. Chrostowski W., Biblistyka katolicka w Polsce na progu XX wieku, [w:] R.E. Brown, J.A. Fitzmyer, R.E. Murphy (red.), W. Chrostowski (red. nauk. wyd. pol.), Katolicki komentarz biblijny, Prymasowska Seria Biblijna 17, Warszawa 2004, 1755-1785.
3. Chrostowski W., U początków tradycji Sympozjów Biblistów Polskich, [w:] M. S. Wróbel (red.), Deus meus et omnia. Księga pamiątkowa ku czci o. prof. Hugolina Langkammera OFM w 50. rocznicę święceń kapłańskich, Lublin 2005, 59-78.
4. Dąbrowski E., Pismo Święte w duszpasterstwie współczesnym, Lublin 1958.
5. Filipiak M., Biblistyka polska w 20 lat po Soborze Watykańskim II, Euhemer 29(1985)4, 99-105.
6. Frankowski J., Dzisiejsza biblistyka w Polsce, Więź 16(1973)9, 14-45.
7. Frankowski J., Polskie prace biblijne w okresie soborowym i posoborowym, [w:] Posoborowe publikacje teologiczne w Polsce, Warszawa 1969, 61-89.
8. Gryglewicz F., Pięćdziesiąt lat sekcji biblijnej na KUL, Roczniki Teologiczno-Kanoniczne 15(1968)1, 5-32.
9. Grzybek S., Współczesna biblistyka polska, Znak 24/1972, 1373-1380.
10. [KAI] Ranking polskich przekładów biblijnych, KAI Biuletyn Prasowy nr 73 z 17.09.1999, 57-58.
11. Łach J., Le grand domaine de la théologie. L’exégèse, [w:] A. Bougeois (red.), La théologie en Pologne d’aujourd’hui, Paris 1998, 47-54.
12. Mędala S., A Review of Polish Research on Intertestamental Literature in the Last Ten Years (1985-1995), The Qumran Chronicle 6(1996)1-4, 17-38.
13. Rosłon J.W., Badania nad Starym Testamentem w Polsce po II wojnie światowej, Collectanea Theologica 52(1982)2, 207-215.
14. Stachowiak L., Katolicka biblistyka polska w latach 1900-1945, w: B. Bejze (red.), W kierunku chrześcijańskiej kultury, Warszawa 1978, 551-567.
15. Stępień J., Perspektywy, propozycje, plany biblistyki polskiej [w:] Materiały Kongresu Biblijnego w Krakowie 6-8 czerwca 1972, Kraków 1974.
16. Tronina J., Dwadzieścia lat Szkoły Biblijnej KUL (1956-1976), w: J. Szlaga (red.), W kręgu Dobrej Nowiny, Lublin 1984, 245-261.
17. Wojciechowski M., Bible and Biblical Studies in Poland, Folia Orientalia 34/1998, 17-22.
18. Wojciechowski M., Stan kształcenia teologicznego w Polsce, Więź 42(1999)10, 47-52.
19. Wolniewicz M., Ośrodki badań i studiów biblijnych w powojennym ćwierćwieczu, [w:] J. Łach, M. Wolniewicz (red.), Współczesna biblistyka polska 1945-1970, Warszawa 1972, 239-248.
20. Z. Ziółkowski, Biblistyka polska, Życie i Myśl 22(1972)10, 73-82.